Artur Hojan, badacz zbrodni eutanazyjnych w okupowanej Polsce,będzie wraz z Cameronem Munro współpracował z zespołem pracującym nad powstaniem wirtualnego pomnika gedenkort-t4.eu. Poniżej pisze o swojej dotychcasowch osiągnięciach. Cieszymy się, że udało nam się łączyć siły z jednym z najwybitniejszych badaczy zbrodni nazistowskich w Polsce!

Od Kościana do Chełmna nad Nerem – śladami SS-Sonderkommando Lange

Jedna z publikacji Artura Hojana

Jedna z publikacji Artura Hojana

Prolog

W 2001 roku – przygotowując swoją pierwszą książkę pt. terra incognita (Kościan, 2002) będącej literackim esejem na temat historii społeczności żydowskiej w jednym z prowincjonalnych miasteczek w Wielkopolsce – zetknąłem się z problemem nazistowskiej eutanazji. Wcześniej, niewiele interesowałem się zbrodniami nazistowskimi, chociaż przedstawiciele mojej rodziny – jak większości polskich familii – zostali dość ciężko doświadczeni przez reżim nazistowski (przymusowe wysiedlenia do Generalnej Guberni, niewolnicza praca młodocianych, pobyty w więzieniach Gestapo oraz w obozach koncentracyjnych). W związku z tym miałem dość dobrze ugruntowaną aczkolwiek podstawową wiedzę na temat zbrodni nazistowskich. Nie zdawałem sobie jednak sprawy, że poza obozami natychmiastowej zagłady i obozami koncentracyjnymi istniały jeszcze inne komory gazowe i krematoria, w których mordowano psychicznie i nieuleczalnie chorych. Dość szybko zorientowałem się, że zarówno wiedza jak i literatura fachowa na ten temat jest nadzwyczaj skąpa w Polsce. Było to o tyle dziwne, że pierwsze tego typu masowe mordy miały swój początek właśnie w okupowanej Polsce.

Pierwsze kompleksowe badania nad zagadnieniem eutanazji podjąłem na Uniwersytecie w Hanowerze pod okiem prof. Manfreda Heinemanna, dzięki któremu podczas mojego wyjazdu badawczego miałem okazję rozeznać się w niemieckiej i anglosaskiej literaturze przedmiotu związanego z Akcją T4. Szybko zdałem sobie sprawę, że w Polsce poprzez szereg zaniedbań Akcja T4 jest praktycznie nieznana, a krąg ludzi zajmujących się tym zagadnieniem niewiarygodnie wąski.

Archeologia Holocaustu

Wkrótce rozpocząłem współpracę przy internetowym projekcie Action Reinhardt Camps koordynowanym przez grupę międzynarodowych, niezależnych historyków. Wkrótce nawiązałem kontakt z brytyjskim ekspertem i niezależnym historykiem– Cameronem Munro, który zaproponował mi realizację projektu, o roboczym tytule: Śladami SS-Sonderkommando Lange. Od tego czasu współpracujemy w ramach Tiergartenstrasse 4 Association nad wieloma zagadnieniami, których wspólnym mianownikiem są szeroko pojęte  zbrodnie nazistowskie.

Punktem wyjścia do wszystkich naszych badań są szeroko zakrojone wyjazdy studyjne w formie wizji lokalnych na miejscu popełnionych zbrodni. Ten aspekt naszej pracy prof. M. Heinemann nazwał „archeologią Holocaustu”.

Już podczas pierwszego projektu związanego z eksterminacją chorych psychicznie na terenie Warthegau (Kraj Warty) wyprowadziliśmy precyzyjny schemat metodologiczny, który obejmuje kolejno:

  1. Kwerendę dostępnej literatury fachowej i oszacowanie aktualnego stanu wiedzy na temat badanych zdarzeń.
  2. Ustalenie lokalizacji:

a) miejsca zbrodni

b) miejsca masowego pochówku

c) istniejących upamiętnień

  1. Sporządzenie map wyjściowych oraz szczegółowej dokumentacji fotograficznej, która obejmuje również wykonanie zdjęć porównawczych (o ile to możliwe).
  2. Kwerendę literatury i dokumentacji w lokalnych archiwach oraz bibliotekach. Dzięki temu istnieje możliwość porównania stanu wiedzy na różnych szczeblach społeczno-geograficznych.
  3. Analiza zgromadzonych materiałów.

Nasz pierwszy projekt był ściśle związany z Akcja T4 realizowaną na terenie Kraju Warty, a tym samym z postacią komisarza kryminalnego Herberta Lange, który stał na czele

Herbert Lange (deathcamps.org)

Herbert Lange (deathcamps.org)

specjalnej grupy SS-manów oddelegowanej przez H. Himmlera i A. Greisera do likwidacji pacjentów nieuleczalnie i psychicznie chorych za pomocą samochodu-komory gazowej. W toku podjętych badań udało nam się ustalić precyzyjnie topografię „szwadronu śmierci” H. Lange. Okazało się, że w Polsce nikt nie prowadził na ten temat tak szeroko zakrojonego dochodzenia na ten temat.

Dlaczego eutanazja?

Jeszcze przed rozpoczęciem projektu okazało się, że polska literatura przedmiotu na ten temat jest niezwykle skromna i nie wyczerpuje przedmiotu zagadnienia. Zastanawiało nas dlaczego żadna instytucja badawcza w Polsce nie interesuje się problemem nazistowskiej eutanazji. Ta sytuacja nie uległa zmianie do dzisiaj.

Problem nazistowskiej eutanazji w okupowanej Polsce interesował nas z kilku powodów: po pierwsze – temat w momencie jego podjęcia pozostawał otwarty i oferował wiele możliwości interpretacyjnych w obrębie zagadnienia powiązanego z problematyką masowej zagłady; po drugie – istniała realna szansa, że precyzyjne prześledzenie wszystkich podjętych przez SS-Sonderkommando Lange akcji eutanazyjnych da odpowiedź na pytanie: jakie były początki Holokaustu; po trzecie – interesowała nas techniczna strona zagłady psychicznie chorych poprzez zastosowanie samochodów-komór gazowych, gdyż aspekt ten nie doczekał się do dzisiaj wyczerpującej analizy (cały czas pozostaje otwartym pytanie gdzie skonstruowano te urządzenia?); po czwarte – akcje eutanazyjne w Kraju Warty miały ścisły związek z późniejszym powstaniem pierwszego obozu natychmiastowej zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.

W chwili obecnej przygotowujemy publikację na temat działalności Herberta Lange i jego komanda SS.

***

Do tej pory opublikowaliśmy kilka publikacji oraz artykułów – m.in. Chronicle of Death Places: Following the Footsteps of SS-Sonderkommando Lange, Überblick über nnationalsozialistische „Euthanasie” im Wartheland (Polen) im Zweiten Weltkrieg, Typologie der nationalsozialistischen Euthanasieaktionen im Gebiet des besetzen Polen i inne; współpracowaliśmy również przy dwóch dwóch filmach dokumentalnych dotyczących

W szpitalu w Owińskach zamordowano psychicznie chorych  (pl.wikipedia.org)
W szpitalu w Owińskach zamordowano psychicznie chorych (pl.wikipedia.org)

pierwszego gazowania w ramach programu T4 w szpitalu psychiatrycznym w Owińskach i w Forcie VII w Poznaniu.

Artur Hojan

Artur Hojan współpracuje ciągle z Cameronem Munro w ramach Tiergartenstraße 4 Association